|
HISTORIA:
Człowiek w rejonie Rzeszowa pojawił się już w zamierzchłych czasach. Na podstawie pojedynczych ułamków narzędzi krzemiennych, znalezionych w okolicach Rzeszowa, Rudnej i Krzemienicy, można stwierdzić, że najstarsze ślady jego pobytu sięgają okresu mezolitu. Jak wskazują badania archeologiczne, rozwinięte osadnictwo pojawiło siew tym regionie w młodszym okresie epoki kamiennej, zw. neolitem, i od tego czasu trwało - z nielicznymi przerwami - przez wszystkie okresy dziejów przedhistorycznych.
Na terenie samego Rzeszowa znane jest ponad sto stanowisk archeologicznych, obejmujących zarówno osady jak i luźne znaleziska. Szczególne ich zagęszczenie znajduje siew rejonie Staromieścia, Pobitna, Baranówki, Załęża, Zalesia i osiedla Dąbrowskiego. W wielu przypadkach stwierdzono istnienie osad wielokulturowych, gdzie występuje nawarstwienie śladów osadnictwa nieraz z kilku okresów. Świadczy to, że w miejscach pobytu jednych ludów, w odstępach setek, czy tysięcy lat, osiedlały się następne.
Ludność neolityczna, która zamieszkiwała w tych stronach 4500-1800 lat p.n.e. (wg chronologii tradycyjnej), prowadziła już osiadły tryb życia i reprezentowała dość wysoki poziom kultury materialnej. Pozostawiła ona na terenie samego Rzeszowa wiele śladów swego pobytu. Osady z tego okresu odkryto m.in. w rejonie osiedla Piastów, Staromieścia, Pobitna i Lisiej Góry. Podczas budowy osiedla Piastów odsłonięte dużą osadę neolityczną ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej (najstarszy okres neolitu - ok. 4750 lat p.n.e.) oraz ludności tzw. cyklu lendzielsko-polgarskiego. Znaleziono tu ślady prawie 100 chat o konstrukcji słupowej oraz duże ilości przedmiotów codziennego użytku - ceramiki i narzędzi krzemiennych. Wyjątkowe zagęszczenie pozostałości osadnictwa stwierdzono w rejonie Baranówki. Odkryto tu m.in. osadę z okresu tzw. kultury trzcinieckiej, na terenie której znaleziono ślady po chatach i jamach zasobowych, dużo fragmentów naczyń oraz narzędzi krzemiennych.
Osadnictwo istniało tu przez całą epokę brązu oraz od początku epoki żelaza . Szczególnie rozwinięte było zapewne w okresie wpływów rzymskich. Dowodzą tego liczne znaleziska archeologiczne z tego okresu, znane co najmniej z trzydziestu stanowisk tzw. kultury przeworskiej. Nad Przyrwą w rejonie Staromieścia znaleziono dużą osadę z tego okresu. Na terenie osiedla Pobitno, w pobliżu tzw. Grodziska odkopano w 1921 r. Skarb monet rzymskich. W korycie Wisłoka niedaleko Lisiej Góry znaleziono żelazny miecz celtycki.
Zachowane w dzielnicy Staromieście pozostałości kilku osad z wczesnego średniowiecza, datowane na okres od VII do XII w., zdają się wskazywać, że już w początkach państwa polskiego istniał tu znaczny ośrodek osadniczy, a prawdopodobnie także warowny gród. Według przypuszczeń w rejonie Rzeszowa było w przeszłości kilka obiektów obronnych. Oprócz Staromieścia, jako miejsca grodów, wskazuje się Pobitno, rejon dawnego konwentu Pijarów, a także obecnego zamku.
Z braku pisemnych źródeł, na podstawie znalezisk archeologicznych można domniemywać, że już w XI-XII w. w obrębie obecnego Staromieścia funkcjonowała duża osada, przypuszczalnie obronna, która z czasem nabrała charakteru lokalnego targowiska i dała początek powstaniu Rzeszowa. Tu właśnie, według tradycji oraz zachowanych przekazów, lokuje się pierwotne miasto Rzeszów. N a podstawie nowszych badań nie można jednak wykluczyć jego innego umiejscowienia.
Rzeszów położony w części Małopolski, która od XI do XIV w. stanowiła sporne terytorium pomiędzy Polską a Rusią Halicko-Włodzimierską , zapewne co najmniej kilkakrotnie zmieniał swoją przynależność. Pierwotnie wchodził zapewne w skład państwa pierwszych Piastów, później - w nieznanych bliżej okolicznościach - znalazł się w posiadaniu książąt ruskich. W okresie XII -1 połowa XIV w. granica w tym rejonie przebiegała nieco na zachód od linii Wisłoka, a sam Rzeszów pozostawał po stronie Rusi. W tym okresie mógł istnieć tu gród ruski, pełniący rolę nadgranicznej strażnicy, a także - jak wynika z późniejszych zapisów -będący ośrodkiem okręgu administracyjnego, tzw. włości. Istniejąca już w tym czasie osada w rejonie Staromieścia mogła być związana z osadnictwem polskim, natomiast powstała na południe od niej, późniejsza Ruska Wieś, była wynikiem inicjatywy osadniczej książąt ruskich.
W latach 1340 - 1344 Kazimierz Wielki zajął Ruś Halicko-Włodzimierską, przyłączając do Polski m.in. Rzeszów (ok. 1340-1341), będący prawdopodobnie już wówczas miastem, a na pewno stanowiący ośrodek okręgu administracyjnego tzw. włości. Z chwilą zajęcia Rusi włość rzeszowska stała się własnością królewską.
Pierwsza wzmianka o istnieniu Rzeszowa pochodzi z 1354 r. Jest nią dokument Kazimierza Wielkiego wydany w Krakowie 19.01.1354 r., którym tenże król darował miasto Rzeszów (oppidum Rzeschovianse) wraz z całym okręgiem (districtum) Janowi Pakosławicowi herbu Półkozic, synowi Pakosława ze Stróżysk. Określone w dokumencie donacyjnym granice okręgu sięgały od wsi Dąbrowa na zachodzie po Leżajsk na wschodzie i gród Czudec na południu. Jak wynika z treści dokumentu, Rzeszów w chwili nadania go Pakosławicowi był już miastem. Jednocześnie król zatwierdził dla miasta jak i wsi całego okręgu, istniejących i dopiero mających powstać, prawo magdeburskie. Rzeszów jako centrum ruskiej włości, po zajęciu jej przez Kazimierza Wielkiego, pozostał nadal ośrodkiem administracyjnym powiatu. Funkcję tę spełniał jeszcze przez około 100 lat.
Kiedy powstało miasto Rzeszów, nie można jednoznacznie stwierdzić . Być może, jego lokacja nastąpiła za czasów ostatnich książąt ruskich w l połowie XIV w. lub wkrótce po zajęciu Rusi przez Kazimierza Wielkiego i była związana z jego inicjatywą osadniczą. Sprawę dodatkowo komplikuje nieznana wcześniej informacja dotycząca parafii w Rzeszowie. Wśród wykazu parafii dekanatu dębickiego (leśnego), pod datą 1346 r. wymieniona jest nazwa Rzassov, która ma dotyczyć Rzeszowa. Byłaby to źródłowo potwierdzona najstarsza informacja o Rzeszowie. Parafia, być może, była erygowana przez króla wkrótce po 1340 r.
Jak wyglądał i gdzie był położony ówczesny Rzeszów, trudno jednoznacznie orzec. Według tradycji, co zdają się potwierdzać znaleziska archeologiczne, przedlokacyjna osada Rzeszów leżała w obrębie obecnego Staromieścia, w widłach Wisłoka i rzeczki Przyrwy. Na południe od tego miejsca istniała osada zamieszkała przez ludność ruską, która z czasem przyjęła nazwę Ruska Wieś. Przypuszcza się, że niezależnie od Staromieścia istniał również drugi zespół osadniczy w rejonie dzisiejszego Śródmieścia.
Dawniej powszechnie przyjmowano, że za czasów Jana Pakosławica miasto zostało przeniesione na nowe miejsce, tj. w rejon obecnego Rynku. Jeżeli zmiana położenia istotnie miała miejsce, to nastąpiła ona w chwili lokacji miasta, a więc przed 1354 r. Wiadomo, że w 1363 r. W Rzeszowie istniał już kościół parafialny, przy którym w 1406 r. była szkoła parafialna. Dawny Rzeszów zaczęto z czasem nazywać Starym Rzeszowem lub Starym Miastem, a potem Staromieściem. Jako Antiqua Reschow pojawia się już w latach 1428 i 1432.
Jan Pakosławic (zm. około 1374 r.), znany w otoczeniu królewskim rycerz i dyplomata, był pierwszym imiennie znanym z dokumentów właścicielem Rzeszowa i założycielem rodu Półkoziców Rzeszowskich, który władał miastem do 1583 r. Potomkowie Pakosławica - od nazwy miasta -przyjęli nazwisko Rzeszowskich. Pakosławic miał trzech synów, Janów, z których tylko Jan Feliks z Przybyszówki był kontynuatorem linii Półkoziców Rzeszowskich. Po śmierci Pakosławica dobra rzeszowskie przypadły jego synom, ale nadal zarządzane były wspólnie. Obejmowały one wówczas miasto i 26 wsi. Dopiero w 1450 r. nastąpił podział majątku na trzy oddzielne zespoły. W ciągu wieków były one dzielone i łączone, zastawiane i po kawałku sprzedawane; za ostatniego z Rzeszowskich obejmowały już tylko miasto oraz kilkanaście wsi w jego okolicy. W początkach XV w. drewniane i zapewne ciasno zabudowane miasto strawił pożar. Wkrótce po tej tragedii, 8.05.1427 r., ówcześni jego właściciele, Piotr Kmita zw. Lunakiem i Stogniew z Szumska, nadali miastu nowy przywilej lokacyjny oparty na prawie magdeburskim. Przywilej ten określał ramy organizacyjne handlu rzeszowskiego, przyznawał miastu szereg przywilejów i pozwoleń, m.in. na posiadanie wagi, postrzygalni i kramów rzemieślniczych. W tym czasie Rzeszów miał już własny samorząd. W 1427r. wymieniana jest rada miejska, składająca się z "rady starej" i rezydującej "rady nowej". Rada, czyli urząd radziecki (od 1633 r. nazywany magistratem), była najwyższą władzą w mieście. W połowie XV w. została zorganizowana kancelaria miejska.
Po otrzymaniu powtórnej lokacji Rzeszów zaczął się szybko rozwijać. Sprzyjało temu położenie na skrzyżowaniu uczęszczanych traktów handlowych oraz ogólne ożywienie gospodarki w kraju. Znaczący wpływ miało także ustalenie w połowie XV w. przebiegu głównej drogi handlowej z Krakowa na Ruś przez Rzeszów, z pominięciem Sandomierza. Oprócz traktów lądowych w wymianie towarowej pewne znaczenie miał Wisłok, będący wówczas rzeką spławną, który poprzez San i Wisłę tworzył połączenie z Gdańskiem. Na Wisłoku w Staromieściu była przystań.
Mieszkańcy Rzeszowa zajmowali się rzemiosłem, handlem, a także rolnictwem . Rzeszów zapewne od dawna był ośrodkiem produkcji rękodzielniczej, jednak pierwsze informacje o tutejszych rzemieślnikach pochodzą dopiero z początków XV w. Dokument z 1427 r. wymienia tkaczy i sukienników . W 2 połowie XV w. pojawiają się kowale, krawcy, rzeźnicy, szewcy, piekarze i kuśnierze. W XVI w. i w l połowie XVII w. wymieniono dalsze zawody. Najstarszy cech rzeszowski powstał w 1439 r.; Małgorzata, córka Piotra Kmity, nadała wówczas statut dla cechu tkaczy. Dalsze cechy powstały dopiero w następnym stuleciu - sukienników w 1536 r., szewców w 1569 r. i krawców w 1591 r. oraz kuśnierzy i garbarzy. W l połowie XVII w. istniał cech złotników, którzy zyskali szeroki rozgłos dzięki wyrobom z tzw. złota rzeszowskiego. W późniejszym okresie przywileje cechowe otrzymali: bednarze, ślusarze i cyrulicy. W Rzeszowie istniał rozwinięty przemysł browarniczy i słodowniczy, wyrabiano mydło i świece, były tu młyny i cegielnie.
Zapewne od dawnych czasów Rzeszów był ośrodkiem lokalnej wymiany handlowej, osiągając z czasem szersze znaczenie . Odbywały tu się targi tygodniowe i kilka dorocznych jarmarków. Najstarszy jarmark na św. Wojciecha odbywał się już w XV w. W następnym stuleciu miasto otrzymało przywilej na dwa dalsze jarmarki. Targ tygodniowy, jak wiadomo z dokumentu Stefana Batorego z 1578 r., odbywał się w czwartek. Głównym przedmiotem obrotu towarowego było bydło i zboże, jak również wyroby miejscowego rzemiosła. Kupcy rzeszowscy utrzymywali stosunki handlowe z wieloma miastami w kraju, handlowali także z Litwą, Mołdawią, Węgrami i Śląskiem. W 1571 r. Mikołaj Rzeszowski, dążąc do uporządkowania gospodarki miasta, wydał dokument potwierdzający miastu dawne i przyznający nowe przywileje oraz regulujący przepisy targowe. W 1633 r. Rzeszów otrzymał potwierdzone przez Sejm prawo składowania ryb i win węgierskich. Miasto czerpało z handlu spore dochody, bogacili się także jego mieszkańcy. Już od XIV w. posiadało prawo pobierania myta przewozowego, w 1559 r. otrzymało prawo poboru tzw. mostowego i grobelnego.
Ówczesny Rzeszów nawiedzały często obce wojska , trapiły pożary i klęski żywiołowe. W 1458 r., a potem w 1498 r. został zrujnowany przez kolejne najazdy Wołochów i Tatarów. Następnie, w latach 1502 i 1524 zniszczyli go Tatarzy. Zmorą miasta były pożary. Rzeszów płonął kolejno wiatach 1559, 1576, 1580 i 1621. Mimo rozlicznych klęsk, miasto szybko się odradzało i nadal rozwijało. Okres od 2 połowy XV w. do połowy XVII w., to czasy największego rozkwitu Rzeszowa.
Jak wspomniano, do 1583 r. Rzeszów należał do Rzeszowskich. Ostatni z nich, Adam z Żerkowa Rzeszowski, zmarł w tym roku bezpotomnie. Majętność przeszła w posiadanie jego sióstr, Zofii i Katarzyny.
Około 1583 r. Zofia Rzeszowska poślubiła Mikołaja Spytka Ligęzę i tą drogą przypadająca jej część dóbr rzeszowskich dostała się w posiadanie nowego właściciela . Ligęza (1562-1637), wywodzący się z bogatej senatorskiej rodziny, był jak na owe czasy człowiekiem wyjątkowo wykształconym, panem pokaźnej fortuny i posiadaczem licznych urzędów, wielce dbałym i zapobiegliwym o rozwój swoich posiadłości i pomnażanie majątku. Wkrótce po rychłej śmierci Zofii, ożenił się powtórnie z Elżbietą z Kormanickich Rzeszowską, wdową po Adamie Rzeszowskim. W 1589 r. nabył od Katarzyny Rzeszowskiej będącą w jej posiadaniu część dóbr i tą drogą, w ciągu kilku lat, cała majętność rzeszowska znalazła się w jego posiadaniu. Ligęza na tym nie poprzestał. Po śmierci Elżbiety ożenił się po raz trzeci z Zofią Krasińską z Krasnego, z którą miał dwie córki, Pudencjanę i Konstancję. Pod koniec XVI w. pozostający w posiadaniu Ligęzy klucz rzeszowski składał się z miasta Rzeszowa i 14 okolicznych wsi. Wkrótce powiększył go o Głogów, Sędziszów i inne majętności. W chwili śmierci Ligęzy dobra rzeszowskie - nie licząc innych jego posiadłości - obejmowały miasto Rzeszów, dwa miasteczka i 39 wsi.
Za czasów Ligęzy, który wielce dbał o rozwój, gospodarkę i bezpieczeństwo miasta, Rzeszów doszedł do szczególnego znaczenia . Jego staraniem powstał nowy ratusz, szpital ubogich i klasztor Bernardynów, około 1600 r. rozpoczął budowę zamku, a w 1627 r. umocnił obwarowania otaczające miasto. Nadał miastu szereg przywilejów, a jednocześnie ustanowił prawa regulujące jego życie społeczno-gospodarcze. W 1624 r. odparł pod Rzeszowem najazd Tatarów Budziackich, którzy pod wodzą Kantymira Murzy wtargnęli w granice Rzeczypospolitej. Tatarzy, nie mogąc zdobyć silnie bronionego zamku i miasta, ominęli je, podeszli pod Świlczę i zawrócili.
Pod koniec XVI w. Rzeszów posiadał około 450 domów (wraz z przedmieściami) i 2300 mieszkańców . Na przełomie XVI i XVII w. zaczął się szybko rozwijać i wykraczać poza swoje średniowieczne granice. W tym okresie na południe od kościoła farnego zaczęła powstawać nowa zabudowa - wzdłuż obecnej ul. 3 Maja. W l połowie XVII w. na północny wschód od Rynku, w rejonie obecnego pl. Wolności, wyrosła osada zw. Nowym Miastem. W l połowie XVII w. miasto otoczone było wałami i parkanami, w ciągu których było kilka baszt i trzy bramy (Murowana, Zamkowa i Wodna). Nieco na południe od miasta wznosił się zamek, a od północnego zachodu warowny klasztor Bernardynów. Południowo -wschodnie granice miasta dotykały Wisłoka i jego starorzeczy, a od zachodu i północy ciągnęły się błota i sztuczne zalewy, doskonale wzmacniające jego obronność.
|
